1 – ادوار پيش از تاريخ
آغاز سرگذشت انسان در ايران به كهنترين اعصار پيش از تاريخ و شايد حدود 800000 سال پيش باز مي گردد . دوران پيش از تاريخ ايران ، بر اساس سير پيشرفت فني و ابزار سازي آدميان ، به دوره هاي پارينه سنگي پيشين ، پارينه سنگي ميانه ، پارينه سنگي پسين ،‌ ميانه سنگي ، نوسنگي و دوره هاي فلزات ( به ترتيب مس ، مفرغ ، آهن ) تقسيم مي شود .

دوران پارينه سنگي پيشين ( از ابتداي زندگي انسان در ايران تا 85000 سال پيش )
آثار به دست آمده از دوران پارينه سنگي پيشين در ايران عبارتند از:
1 - ابزارهايي سنگي ، يافت شده در بستر كشف رود ، كه كاشفان اين ابزارها آنها را مربوط به 800000 سال پيش دانسته اند( سيد سجادي ، 1367 ( 1 ) ، ص 45 ) ؛
2 - ابزارهايي سنگي ؛ يافت شده در بستر رودهاي لاديز ، سيميش و ماشكيد در بلوچستان مربوط به 100000 سال پيش ( هيوم ، 1976 ) ؛ محوطه پل باريك در منطقه هليلان مربوط به 80000 - 100000 سال پيش ؛ منطقه كرمانشاه مربوط به 75000 - 100000 سال پيش ؛ دهكده سرچم در منطقه هليلان ؛ منطقه ميناب ( امير لو ، 1365 ، ص 16 ) ؛ منطقه خاش ( سيد سجادي ، همان ،50 ) .

دوران پارينه سنگي ميانه ( 85000 – 35000 سال پيش )
آثار به دست آمده از دوران پارينه سنگي ميانه در ايران عبارتند از:
1 -  ابزارهايي سنگي ، يافت شده در منطقه سديچ در بلوچستان مربوط به 75000 – 65000 سال پيش ، كوهستك و دهكده كنارك در بلوچستان ( همان ، ص  45 ) ؛ نزديك درياچه نيريز ( ساندرلند ، 1376 الف ، ص 15 ) ؛
2 -  غار خر نزديك بيستون ؛ پناهگاه ورواسي نزديك كرمانشاه ؛
3 -  غارهاي كونجي ، قمري و ارجنه در دره خرم آباد ؛ منطقه هوميان در لرستان ( امير لو ؛ 1365 ، ص 16 ) ؛
4 - غار كارام يك نزديك گنبد كاووس ( مك برني ، 1964 ، ص 382 – 399 ) ؛
5 -  غار علي تپه نزديك بهشهر ( امير لو ، همان ، ص 20 ) ؛
6 -  يك غار و يك محوطه در منطقه ارسنجان ( همان ، ص 18 ) ؛
7 -  محوطه سر سراب و غار ويلا در دره هليلان ( همان ، ص 14 ) مربوط به 50000 سال پيش ( همان ، ص 18 ) ؛
8 -  غار بيستون نزديك كرمانشاه كه در آن يك قطعه استخوان زند زيرين و يك دندان پيش انسان اوليه به دست آمده است ؛
9 -  غار تمتمه نزديك درياچه اروميه كه در آن يك تكه استخوان ران انسان يافت شده است ( ساندرلند ، همان ص 14 - 13 ) ؛
10- غار لكي آسپور نزديك روستاي خونيك در خراسان ( واندن برگ ، 1959 ، ص 15 ) ؛
11 -  غار آندرت زو در شمال شرق مشهد ( همان ، ص 15 ) ؛ محوطه اشكفت گاوي در جلگه مرودشت ؛
12 - غاز پبده نزديك شوشتر ؛ غارهاي شاندر و برداسبيد در لرستان ( ملك شهمير زادي ، 1373 ، ص 87 ) .

دوران پارينه سنگي پسين ( 35000 – 14000 سال پيش )
آثار به دست آمده از دوران پارينه سنگي پسين در ايران عبارتند از:
1 -  ابزارهايي سنگي ، يافت شده در غارهاي قمري ، ارجنه و يافته در دره خرم آباد ؛
2 - غار مرروز در ساحل رود سيمره ( امير لو ، همان ، ص 23 ، 20 ) ؛
3 -  غار تنگ شيگان در منطقه ارسنجان ؛
4 -  ساحل رود فهرج در استان كرمان ( همان ، ص 25 ) ؛
5 -  غار اشكفت قادي برم شور در منطقه جهرم ( پيپرنو ، 1974 ، ص 13 - 9 ) ؛
6 -  غار مرگرگلان سراب در دره هليلان ( امير لو ، همان ، ص 23 ) ؛
7 -  چهار پناهگاه در منطقه ايذه ( همان ، ص 25 ) ؛
8 - غار خر ؛ پناهگاه ورواسي ( همان ، ص 16 ) ؛
9 -  منوچهر آباد و پپيله نزديك دزفول ؛
10 -  سارب دره نزديك خرم آباد ( ساندرلند ، همان ، ص 23 ؛ همو ، 1376 ب ، ص 19 ) .

دوران ميانه سنگي ( 14000 – 8000 سال پيش )
آثار به دست آمده از دوران ميانه سنگي در ايران عبارتند از:
1 -  ابزارهايي سنگي و استخواني ، يافت شده در غار مر روز ؛
2 -  غار مرگرگلان سراب ( امير لو همان ، ص 23 ) ؛
3 - غار كوميشان نزديك نكاء ( « كشف يك غار ... » ، 1369 ، ص 82 ) ؛
4 -  غار كمربند نزديك بهشهر ( واندن برگ ، همان ، ص 4 – 3 ) ؛
5 -  غار هوتو در مازندران ( ساندرلند ، 1376 الف ، ص 19 ، 21 ، 23 ، 25 ، 27 ) ؛
6 -  پناهگاه ورواسي ( امير لو همان ، ص 16 ) ؛
7 -  محوطه رضا قلي آباد سنگي نزديك ايذه ( همان ، ص 25 ) ؛
8 - پناهگاه پاسنگر در دره خرم آباد ( همان ، ص 16 ) ؛
9 - غار علي تپه كه تا 11000 سال پيش مسكون بوده است و ساكنان آن در اين دوران براي نخستين بار در ايران گوسفند و بز را اهلي كردند و به كشت گندم و بعضي غلات ديگر پرداختند ( مك برني ، همان ) ؛
11 -  تپه آسياب نزديك كرمانشاه مربوط به 11000 – 9000 سال پيش ( بريدوود ، 1961 ، ص 7 – 3 ) ؛
12 -  تپه عبدالحسين در استان كرمانشاه مربوط به 11000 – 9500 سال پيش ( ملك شهمير زادي ، همان ، ص 146 ) ؛
13 - تپه گنج دره نزديك هرسين مربوط به 10500 – 9000 سال پيش ( اسميت ، 1975 ، ص 180 – 178 ) ؛
14 -  دوره بزمرده مربوط به 9000 – 8500 سال پيش از تمدن علي كش ؛
15 -  دوره علي كش مربوط به 8500 – 8000 سال پيش از تمدن علي كش ( ملك شهميرزادي ، همان ، ص 134 -129 ) ‌؛
16 -  تپه گوران در جنوب كرمانشاه مربوط به 8500 – 7500 سال پيش ( همان ، ص 150 – 146 ) .

دوران نوسنگي ( 6000 – 3500 ق . م )  و ادوار فلزات : مس مفرغ ، آهن ( 3500 – 500 ق . م )
در دوران نوسنگي مردم ايران فعاليتهاي كشاورزي و پرورش چاپاريان اهلي را توسعه دادند . استخوانهاي گاو و گوسفند در بقاياي مربوط به اين دوران يافت شده است . در اين دوران ساخت ظروف سفالي پيش رفت كرد و ظروف سفالي منقوش ساخته شد . در هزاره پنجم قبل از ميلاد دوك هاي گلي براي پارچه بافي تهيه كردند و اشياي كوچك مسين ساختند . ازهزاره پنجم قبل از ميلاد تجارت ميان ساكنان فلات ايران آغاز شد . از اواخر هزاره پنجم قبل از ميلاد اشيايي از مس ذوب نشده ساختند ( گير شمن ، 1954 ، ص 31 – 29 ) . از هزاره چهارم قبل از ميلاد مس را ذوب و ريخته گري كردند ( همان ، ص 40 ) . عصر مفرغ در ايران در حدود 2000 ق . م  آغاز شد ( همان ، ص 71 ) و آغاز عصر آهن در ايران در حدود 1400 ق . م  بوده است ( كرتيس ، 1376 ( 1 ) ، ص 23 )

 مهمترين تمدنهاي پيش از تاريخ ايران از دوران نو سنگي به بعد عبارتند از :
1 -  دوره محمد جعفر مربوط به 6000 – 5700 ق . م  از تمدن علي كش ( ملك شهميرزادي ، همان ، ص 137 – 135 ) ؛
2 - تپه سهراب نزديك كرمانشاه مربوط به 6000 ق . م به بعد ( بريدود ، همان ، ص 7 – 3 ) ؛
3 -  تل جاري در فارس مربوط به هزاره ششم قبل از ميلاد ( وان برگ ، همان ، ص 43 ) ؛
4 -  تپه هاي سنگ چخماق نزديك شاهرود مربوط به هزاره ششم قبل از ميلاد ( ملك شهميرزادي ، همان ، ص 155 – 154 ) ؛
5 -  تپه زاغه در جنوب قزوين مربوط به هزاره ششم قبل از ميلاد ( همان ، ص 183 – 167 ) ؛
6 -  تپه سيلك نزديك كاشان مربوط به هزاره ششم تا هزاره اول قبل از ميلاد ( وان برگ ، همان ، ص 134 – 125 ) ؛
7 -  چشمه علي تپه نزديك شهر ري مربوط به هزاره ششم قبل از ميلاد به بعد ( همان ، ص 120 ) ؛
8 -  گودين تپه نزديك كنگاور مربوط به 5500 – 5000 ق . م ( ملك شهميرزادي ، همان ، ص 151 – 150 ) ؛
9 -  تپه حاجي فيروز در جنوب درياچه اروميه مربوط به 5500 – 5000 ق . م ( همان ، ص 162 –  159 ) ؛
10 -  تپه گيان در جنوب نهاوند مربوط به 5000 ق . م  تا هزاره اول قبل از ميلاد ( واندن برگ ، همان ، ص 90 – 87 ) ؛
11 - تپه موسيان در شمال غرب شوش مربوط به هزاره هاي پنجم و چهارم قبل از ميلاد ( همان ، ص 85 – 84 ) ؛‌
12 - تل نخودي در فارس مربوط به هزاره هاي پنجم و چهارم قبل از ميلاد ( همان ، ص 23 )‌ ؛
13 -  تپه حصار نزديك دامغان مربوط به هزاره پنجم تا هزاره دوم قبل از ميلاد ( همان ، ص 13 – 10 ) ؛
14 -  تل ابليس در جنوب كرمان مربوط به هزاره پنجم تا هزاره دوم قبل از ميلاد ( همان ، ص 18 ) ؛
15 - شهداد در غرب دشت لوت مربوط به هزاره پنجم تا هزاره دوم قبل از ميلاد ( سيد سجادي ، همان ، ص 42 ؛ كرتيس ، 1373 ، ص 34 – 33 ) ؛
16 - گوي تپه نزديك اروميه مربوط به هزاره پنجم تا هزاره اول قبل از ميلاد ( واندن برگ ، همان ، ص 117 – 115 ) ؛
17 -  ياريم تپه نزديك گنبد كاووس مربوط به هزاره پنجم قبل از ميلاد به بعد ( ملك شهميرزادي ، همان ، ص 153 – 152 ) ؛
18 -  تل باكون در مرودشت مربوط به 4500 – 2900 ق . م ( واندن برگ ، همان ، ص 43 ) ؛
19 -  تپه يحيي در جنوب كرمان مربوط به 4500 – 500 ق . م ( لمبرگ – كارلوسكي ، 1970 ) ؛
20 - شهر سوخته نزديك زابل مربوط به هزاره چهارم تا هزاره دوم قبل از ميلاد ( سيد سجادي ، 1367 ( 2 ) ، ص 49 – 48 ) ؛ 21 - شوش مربوط به هزاره چهارم قبل از ميلاد به بعد ( واندن برگ ، همان ، ص 84 – 72 ) ؛
22 -  چغاميش در جنوب دزفول مربوط به هزاره چهارم قبل از ميلاد به بعد ( دلو گاز ، 1967 ، ص 149 – 147 ) ؛
23 - شاه تپه نزديك گرگان مربوط به هزاره سوم قبل از ميلاد ( واندن برگ ، همان ، ص 9 – 8 ) بمپور در بلوچستان مربوط به هزاره سوم قبل از ميلاد ( همان ، ص 18 ) ؛
24 -  تورنگ تپه در شرق گرگان مربوط به هزاره سوم تا هزاره اول قبل از ميلاد ( همان ، ص 8 ) ؛
25 - يانيق تپه در غرب تبريز مربوط به هزاره سوم تا هزاره اول قبل از ميلاد ( برني ، 1961 ، ص 153 – 138 ) .

2 – ايلام
سرزمين ايلام عبارت بود از دشت شوشون ( خوزستان كنوني ) و نواحي پيرامون آن ( مير سعيدي ، 1377 ، ص 127 ) . ايلامي ها نژادي مستقل بودند و هيچ رابطه نژادي ميان آنها و اقوام ديگر تشخيص داده نشده است ، اما به نظر مي رسد كه آنها با لولوبي ها( LULLUBI )  وهمسايگان آنها در شمال و اقوام  سو( SU ) وجه اشتراك زيادي داشتند ( هينتس ،1972، ص 21 ) . ايلاميان در طول تاريخ خود با اهالي بين النهرين يعني اهالي سومر( SUMER ) ، اكد AKKAD ) ) ، بابل و آشور ارتباط داشتند ( مير سعيدي ، همان ، ص 127 ) در قرن 28 ق . م با حمله قواي  اوروك ( URUK ) ، از دولتشهرهاي سومر به ايلام وارد دوران تاريخي شد ( كامرون ، 1960 ، ص 20 ) . از اين تاريخ قواي دولتشهرهاي سومري چند بار به ايلام حمله كردند و ايلاميان نيز در مواردي به حملاتي تلافي جويانه به سومر دست زدند . از قرن 26 ق . م به بعد سلسله هاي بومي يكي پس از ديگري در ايلام حكومت كردند .ادوار تاريخ سياسي ايلام به ترتيب عبارت بود از سلسله  اول اون  AWAN ) ) ( 2570 – 2470 ق . م )‌؛ سلسله دوم اون ( 2470 – 2183 ق . م ) كه  كوتي ها آن را برانداختند ؛ دوران اول فترت ( 2183 – 2070 ق . م ) ؛ سلسله اول سيمشكي ( SIMASHKI ) ( 2070 – 2040 ق . م )  ؛ حاكمان دست نشانده سلسله سوم  اور (UR  ) در ايلام كه در آن هنگام تحت تابعيت اور درآمده بود ( 2064 – 2010 ق . م ) ؛ سلسله دوم سيمشكي ( 2040 – 1850 ق . م ) . هوترن – تپتي (   HUTRAN -  TEPTI )  يكي از شاهان اين سلسله ، در 2006 ق . م  سلسله سوم اور را برانداخت ؛ سلسله اپرتي ( EPARTI  ) ( 1850 – 1500 ق . م ) كه سلسله  كاسي بابل آن را بر انداخت ؛ دوره دوم فترت ( 1500 – 1350 ق . م ) ؛ حكومت هورپتيله (HURPATILA ) ( 1350- 1330 ق . م ) ؛ سلسله  ايگه – هلكي (IGE – HALKI  ) ( 1350 – 1210 ق . م ) كه آشوريان آن را برانداختند ؛ سلسله شوتروكي ( 1205 – 1105 ق . م ) كه در 1157 ق . م  سلسله كاسي بابل را منقرض كرد و اين سلسله را نيز سلسله چهارم بابل بر انداخت ؛ دوره سوم فترت ( 1105 – 760 ق . م ) ؛ سلسله ايلام نو ( 760 – 644 ق . م ) كه آشوريان آن را بر انداختند ( مير سعيدي ، 1375 ، ص 75 – 21 ) .
زبان ايلامي با گروه زبانهاي قفقازي و لهجه تاميلي زبان  دراويدي قرابت هايي دارد ( كامرون ، همان ، ص 14 ) . ايلاميان كتيبه هاي خود را ابتدا به خط تصويري و سپس به خط ترسيمي و بعد به خطوط ايلامي و اكيدي مي نوشتند . آنها به خدايان و الهه هاي متعددي اعتقاد داشتند ، مراسم مذهبي خود را با حضور كاهنان در معابد اجرا مي كردند و به زندگي بعد از مرگ اعتقاد داشتند . بقايايي از بناها و آثاري از حجاري ها ، اشياء و مجسمه هاي فلزي ، مجسمه هاي سنگي و سفالي ، مهرها ، ظروف سفالي و ديگر آثار هنري ايلاميان باقي مانده است ( مير سعيدي ، 1377 ، ص 153 – 144 )‌ .

3 – لولوبي ها
لولوبي ها در كوههاي غرب ايران به سر مي بردند . قوم لولوبي ، دولت لولوبوم ( LULLUBUM ) را تشكيل دادند . سيدوروSIDURU )  ) شاه لولوبوم در حدود 2220ق . م در جنگ با نرام – سوئنNARAM – SUEN )  ) شاه اكد ، شكست خورد ( دياكونف ، 1985 ، ص 38 ) .  آنوباني ني  شاه ديگر لولوبوم ، در قرن 21 ق . م سنگ نگاره و كتيبه اي به خط و زبان اكدي در سر پل ذهاب حك كرده است ( پورادا ، 1963 ، ص 24 ) . در هزاره دوم قبل از ميلاد لولوبي ها و هوري ها كه در كردستان عراق كنوني به سر مي بردند ، گاه به گاه افراد يكديگر را به بردگي مي كشيدند ( دياكونف ، همان ، ص 38 ) .

4 – كاسي ها
كاسي ها كه در لرستان كنوني به سر مي بردند ، در قرن 18 ق . م حملاتي را به بين النهرين آغاز كردند و در قرن 16 ق . م  بابل و جنوب بين النهرين كاملا تحت سلطه آنها در آمد . كاسي هاي حاكم بر جنوب بابل از لحاظ فرهنگي كاملا بابلي ماب و بعدها در نتيجه اقدامات نظامي آشوريان و ايلاميان ، بابل كاسي از كوه نشينان كاسي جدا شد ( همان ، 40 – 39 ) . ايلاميان در 1157 ق . م  دولت كاسي را سرنگون كردند ( هينتس ، همان ، ص 126 ) .

5 – مهاجرت آرياييان
آرياييان كه به زبانهاي هند و اروپايي تكلم مي كردند ، بومي ايراني نبودند . تصور ميرود كه موطن اوليه آنان دشتي بوده است كه از رود دانوب تا كوههاي اورال در شرق امتداد دارد ( كرتيس ، 1376 ( 1 ) ، ص 21 ) . آرياييان سرانجام از يكديگر جدا شدند و بخشي از آنها به ند و بخشي ديگر به ايران مهاجرت كردند ( فراي ، 1962 ، ص 25 ) . مجموعه اي از مدارك زبان شناختي و منابع مكتوب بسيار متاخرتر حاكي از آن است كه آنها از شمال شرق وارد ايران شده اند به طوري كه آنها بايد از كناره شرقي درياي خزر پايين آمده باشند . احتمال دارد كه آرياييان در اواخر هزاره سوم قبل از ميلاد از تركمنستان كنوني به ناحيه اي در سمت جنوب شرق درياي خزر نقل مكان كرده و در نيمه هزاره دوم قبل از ميلاد از آنجا در غرب ايران منتشر شده باشند  (‌ كرستين ، 1376 ، ( 1 ) ص 22 – 21 ) . بنا به نظريه اي ديگر مهاجرت آرياييان به ايران از سمت قفقاز نيز صورت گرفته است ( گير شمن ، همان ، ص 74 ) ؛ آرياييان گله چراني بودند كه كشاورزي محدودي نيز داشتند ( فراي ، همان ، ص 23 ) . مي توان گمان برد كه آرياييان در ايران با غير آرياييان بومي جنگيده اند ( همان ، ص 26 ) . ممكن است بعضي از قبايل آريايي از سمت شرق به سمت غرب تاخته و در اواسط هزاره قرن دوم قبل از ميلاد تمدن تپه حصار را نابود كرده باشند ( گير شمن ، همان ، ص 63 ) . چنين مينمايد كه اين دسته هاي پيشتاز آريايي در جمعيت بومي غرب ايران و بين النهرين مستحيل شده باشند ( فراي ، همان ، ص 23 ) . رخنه آرياييان به ايران در آغاز هزاره اول قبل از ميلاد تاثيري متفاوت با هجوم پيشين آنها ، بر ايران باقي گذاشت . آنها به زور و به صورت امواج متوالي و ظاهرا از همان دو خط سير قبلي ، يعني ماوراءالنهر و قفقاز ، وارد ايران شدند . اما اين بار آنان در جمعيت بومي مستحيل نشدند . آنها به سمت غرب فلات ايران روي آوردند و طي چهار قرن جمعيت بومي را مستحيل و تمدن خود را پايه گذاري كردند ( گير شمن ، همان ، ص 75 – 73 ) .

6 – زرتشت و دين او
زرتشت بنيانگذار دين مزديسنا يا زرتشتي ، در حدود 1000 ق . م ( كريستن سن ، 1357 ، ص 24 )  يا زماني پيش از آن ( همان ، ص 34 ) در خوارزم ، كه امروزه شامل مرو و هرات است ، شروع به دعوت كرد ( مالوان ، 1985 ، ص 416 ) . زرتشت خداي اهوره مزدا را در كانون قرار داد ( كريستن سن ، همان ، ص 42 ) و اعتقاد به خدايان طبيعت را كه از طبقه اهوره ها بودند حفظ كرد ( همان ، ص 49 ) . اهوره ها خدايان اداره كننده عالم بودند . زرتشت خدايان جديدي برگرد اهوره مزدا پديد آورد كه بعد ها امشاسپندان ناميده شدند ( همان ، ص 42 ) . در انديشه زرتشت جهان را دو اصل نيك و بد اداره مي كنند ؛ اولي صورتي از طبيعت اهوره مزدا ، روح نيك و دومي صورتي از طبيعت اهريمن ، روح بد خواه است . مبارزه ميان اين دو روح سرانجام به پيروزي روح نيك خاتمه مي يابد ( گير شمن ، همان ، ص 162 – 161 ) . كتاب مقدس زرتشتيان اوستاست ( سايكس ، 1958 ، ص 105 ) . اوستا از لحاظ زبان شامل دو بخش است : بخش قديم تر شامل گاثاها يا اندرزهاي موزون زرتشت و بخش جديد تر يا اوستاي متاخر ( كنت ، 1961 ، ص 6 ) . گاثاها يا اثر شخص زرتشت است يا به دوره اي بسيار نزديك به عهد او تعلق دارد ( كريستن سن ، همان ، ص 20 ) . احتمالا قديمي ترين بخشهاي اوستاي متاخر در قرن نهم يا قرن هشتم قبل از ميلاد تدوين شده است ( بويس ، 1992 ، ص 29 ) . در آغاز اوستا را سينه به سينه حفظ مي كردند ( بيلي ، 1943 ، ص 162 ) و از بر مي خواندند ( فراي ، همان ، ص 223 – 222 ) . زباني كه اوستا بدان نگاشته شده ، زبان اوستايي خوانده مي شود كه از زبانهاي ايراني باستان است ( كنت ، همان ، ص 6 ) . ابداع خط اوستايي و نگارش اوستا ، كه مجموعه اي از روايات شفاهي بود ، در فاصله قرن چهارم تا ششم ميلادي صورت گرفت ( گير شمن ، همان ، ص 318 ؛ فراي ، همان ، ص 223 ) .

7 – مفرغهاي لرستان
شمار زيادي شيء مفرغي در لرستان ، عمدتا در كاوش گورستانهاي باستاني در محوطه هاي وركبود ، تاتولبان ، برد بل و چمژي مومه در پشتكوه و محوطه هاي دم سرخ و باباجان در پيشكوه يافت شده است .

اين اشياء بين 1000 تا 650  ق  . م ساخته شده اند و بيشتر عبارتند :
1 -  از يراق هاي اسب با نقش جانوران خيالي و حقيقي ،
2 -  سنجاقها با نقوش تزييني ،
3 - ابزارها و سلاحها از جمله تبرهايي با نقش سر شير و سر بز .
 درباره نژاد وزبان مردم سازنده اين اشياء اطلاع دقيقي در دست نيست

سنگ نبشته بیستون

سنگ‌نبشته بیستون یا کتیبهٔ بیستون از آثار باستانی ایران واقع در حدود سی کیلومتری کرمانشاه در غرب ایران است.

نام بیستون از بغ(خدا) + ستان (ادات مکان) آمده که به معنای سرزمين يا جايگاه خدااست. [1]از آن در پارسی باستان به صورت «بغیستانه» [2] و در معجم البلدان «بهستان»^{[نیاز به ذکر منبع]} و برخی از دانشمندان عرب از آن به «بهستون» یاد کرده‌اند^{[نیاز به ذکر منبع]}.هر

حجاریها و کتیبه‌های بیستون از زمان داریوش اول هخامنشی است. حجاری‌ها داریوش را در حالی که ایستاده و دست راست را بتقدیس اهورامزدا بلند کرده و پای چپ را بر سینهء بردیای دروغین نهاده نشان می‌دهد و در بالا فروهر در پرواز است و پشت سر داریوش دو نفر ایستاده و در مقابل او نه تن دست‌بسته حجاری شده است.داریوش در کتیبه‌های بیستون فتوحات خود را به خط میخی و سه زبان پارسی باستان و زبان بابلی و ٔ دیگر به زبان عیلامی شرح داده است.

این کتیبه‌ها کلید کشف رمز کلیهٔ خطوط میخی گردید.[3]و مخصوصاً «سر ه‍. راولینسن» در این موفقیت سهمی بسزا دارد.

پیکره سکونخا در کتیبه بیستون

پیکره هرکول

نقوش برجستهٔ غیرمهمی از ادوار اشکانیان بر صخره‌های کوچک کنار جاده و در پائین کوه دیده می‌شود.

وقفنامهٔ جدیدی در دوران شاه سلیمان صفوی در زمان صدارت شیخ علیخان زنگنه در وسط نقش عهد اشکانی احداث شده است. در زمستان ۱۳۳۷ ه‍. ش. ضمن عملیات جاده‌سازی مجسمهٔ هرکول و آثار معبد سلوکی در پایین کوه کشف گردید.[4]